Back

ⓘ Basa Sangsekerta



Basa Sangsekerta
                                     

ⓘ Basa Sangsekerta

Basa Sangsekerta/ Sangskretā, iku basa Indo-Éropah kang lawas dhéwé lan isih disinaoni. Sejarahé kalebu kang dawa dhéwé, tèks tuwa dhéwé ing basa iki, Rgwéda dianggit ing watara taun 1500 SM. Basa Indo-Éropah liyané kang bisa nandhingi umuré basa iki saka kulawarga basa Indo-Éropah namung basa Hitit. Basa Sangsekerta iku basa suci utama agama Hindhu lan Buda. Saiki basa iki kalebu salah siji saka 22 basa resmi ing India. Banjur ing praja Uttarakhand.

basa Sangsekerta Klasik iku basa kang wis dibakokaké déning Pānini, ing layang paramasastrané ing watara abad kaping 4 SM. Posisi basa iki ing anak bawana India lan Asia Kidul Wétan mèmper karo posisi basa Latin lan Yunani ing Éropah minangka basa Klasik. Basa Sangsekerta ndarbèni pangaribawa kang gedhé marang sapérangan gedhé basa ing anak bawana India lan uga ing Asia Kidul Wétan.

Basa Sangsekerta saka mangsa pra-klasik diarani basa Sangsekerta Wéda. Basa iki kang dienggo ngripta Rgwéda lan mbokmanawa wis dienggo wiwit taun 1500 SM.

                                     

1. Jeneng

Tembung Sangsekerta, ing basa Sangsekerta Samskrtabhāsa tegesé basa kang sampurna. Tembung kriya sipat sámskrta- bisa dipertal minangka "rinoncé, ginawé, diwangun kanthi jangkep, alus, apik, éndah". Tembung iki turunan saka tembung wod sam-skar- "ndokok bareng, ngripta, nyepakaké, nyiapaké, nyedyakaké" kamangka sam- tegesé "bareng, padha" kaya ing basa Jawa sami lan skar- "makarya, nggawé".

Tembung iki kanthi umum tegesé "digawé rampung, paripurna, bubar" lan bisa tinemu ing Rgwéda. Banjur ing basa Wéda minangka tembung aran nétral samskrtám, iku tegesé uga "préparasi, papan kang disiapaké" lan dadi "papan ritus kang katutup, papan kurban".

Minangka tembung kanggo "basa agung" utawa "basa rinengga", tembung sifaté namung muncul ing basa Sangsekerta Wiracarita lan Klasik, kaya ta ing Manusmrti lan Mahabharata. Basa kang dirujuk minangka samskrta utawa "basa budaya" tegesé mesthi basa "suci" lan "adiluhung" lan namung ditrapaké kanggo kaperlon agama lan diskusi ngèlmiah ing India Kuna. Karepé, tandhingané basa prākrta-, utawa basané wong cilik kang ora tau sinau.

                                     

2. Sajarah

Basa Sangsekerta iku anggota saka sub-rumpun Indo-Iran saka kulawarga basa Indo-Éropah. Kerabate kang cedhak dhéwé iku basa-basa Iran: basa Pèrsi Kuna lan basa Avesta. Sajeroning kulawarga basa Indo-Éropah kang luwih amba, basa Sangsekerta raket karo basa-basa Satem, mligi basa Slavik, Baltik saha Yunani.

                                     

2.1. Sajarah Basa Wéda

basa Sangsekerta kaya déné kang direkam déning Panini, iku tumuwuh saka basa Wéda. Wiwitané basa Wéda iku ing watara taun 1500-1200 SM. Basa Wéda iku basa kang kanggo nganggit Rgwéda. Para ngèlmuwan lumrahé mbédakaké basa Wéda saka basa Sangskerta Klasik utawa "basa Panini". Loro-loroné dianggep dhialèk kang séjé. Sanadyan lorone mèmper, nanging ana sawatara prabédané ngenani fonologi, kosakata, paramasastra lan sintaksis.

Mangsa Weda iki miturut para nimpuna dipungkasi nalika kitab Upanisad kaanggit. Ing watara taun 1000 SM, basa Wéda wis ngalami transisi saka basa ibu dadi basa kapindho.

                                     

2.2. Sajarah Basa Sangsekerta Klasik

Kanggo mèh 2000 taun, ana sawijining tlatah kabudayan tunggal ing Asia Kidul, Tengah, Kidul Wétan lan uga Asia Wétan kang nampa pangaribawané basa Sangsekerta. Korpus basa Sangsekerta Pasca-Wéda kang gedhé mligi bisa tinemu ing wiracarita misuwur Hindhu; Ramayana lan Mahabharata. Sanadyan mangkono, ing pustaangka pustaka iki uga ana wangun-wangun basa kang séjé saka paramasastrané Panini. Nanging iki dudu déné unsur-unsur pra-Panini. Wangun-wangun iku bisa diarani "inovasi" utawa prabawa saka basa Prakreta.

                                     

2.3. Sajarah Suruté Basa Sangsekerta ing India

Ana sawatara studi sosiolinguistik prakara basa Sangsekerta lésan kang mènèhi kesan manawa basa iki olèhé dienggo kanthi lésan iku cupet lan panuwuhané wis mandeg jaman biyèn.

                                     

3. Pangaribawa basa Sangsekerta ing basa Jawa

Deleng uga: Pratélan tembung silihan saka basa Sangsekerta ing basa Jawa

basa Sangsekerta ing kala mbiyèn kanggo nulis sadurungé basa Jawa dienggo. Mula saiki akèh banget tetembungan saka basa Sangsekerta kang kalebu ing kosakata dhasar basa Jawa. Tetembungané iki kaya ta: utawa, jala, yuswa, kunci, griya, sirah lan sabanjuré. Ing basa Jawa Kuna, tetembungan Sangsekerta luwih akèh manèh, miturut Profésor Piet Zoetmulder, kurang luwih saparo saka 25.500 èntri ing bausastra Jawa Kunané, iku asalé saka basa Sangsekerta.

                                     

4. Fonologi

basa Sangsekerta mbédakaké 48 foném. Ana 13 foném vokal lan ana 36 foném konsonan. Vokal iku diarani svarāh lan konsonan diarani Sparśāh.

Svarāh a ā i ī u ū r l e ai o au Sparśāh k kh g gh ṅ; c ch j jh ñ; t th d dh n; t th d dh n; p ph b bh m y r l v ś s h m h
                                     

4.1. Fonologi Vokal

Ing basa Sangsekerta ana vokal tunggal, a, ā, i, ī, u, ū, r, l lan vokal dobel: e, ai, o, au. Saliyané iku, r lan l sok-sokan uga ditambahaké.

Miturut Haryati Soebadio, vokal ing basa Sangsekerta diucapaké mèmper ing basa Indonésia. Sing kudu digatèkaké iku vokal-vokal dawa ā, ī lan ū kang kudu didawakaké pocapané mawa tutuk kang luwih kabuka sithik. Banjur r lan l diucapaké er lan el, kaya ing tembung Indonésia b er main lan p el bagai. Ing tradisi Jawa r lumrahé dianggep dadi re. Miturut Monier-Williams, r Déwanagari ऋ diucapaké kaya ing tembung Inggris mer ri ly. Kamangka r Déwanagari ॠ pocapané mèmper tembung Inggris ma ri ne. Banjur l Déwanagari ऌ miturut Monier-Williams kudu diucapaké kaya reve lry. Manawa l Déwanagari ॡ pocapané mèmper sadurungé iki nanging didawakaké uniné.

                                     

4.2. Fonologi Konsonan

Ing ngisor iki kapacak konsonan-konsonan basa Sangsekerta mawa pocapané ing aksara IPA.

Pocapan konsonan Sangsekerta ora béda karo basa Jawa, mligi konsonan rétroflèks t. Sing kudu digatèkaké yaiku manawa aspira h ing konsonan kh, gh lan sapanjuré kudu diunèkaké. Banjur vokal nasal ṅ lan m anusvāra pocapané mèmper ng.

                                     

4.3. Fonologi Paugeran sandhi

Artikel utama: Paugeran sandhi ing basa Sangsekerta

basa Sangsekerta ndarbèni sistém fonologi kang njlimet ngenani sandhi utawa panyambungan antar foném. Ing basa Sangsekerta sistém iki dibakokaké lan akèh aturané.

Tuladha:

  • a + u → o ca uktam -> c o ktam "lan kacelathu"
  • o + i → avi
  • t + j → jj tat janma -> ta j janma "kalairan iki"

Minangka tuladha, ana wiwitan saka Carita Nala ing Mahabharata uniné:

āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī upapanno gunair istai rūpavān aśvakovidah

Tanpa sandhi tulisané bakal mengkéné:

āsī t rājā nal ah nāma vīrasenasut ah balī upapann ah gunai h istai h rūpavān aśvakovidah
                                     

5. Sistém panulisan

Mula-mulané basa Sangsekerta iku ora ditulis nanging namung diapalaké waé kanthi lésan. Tèks katulis kapisan ing kulawarga basa Indo-Arya malah dudu basa Sangsekerta nanging basa Prakreta kang bisa dianggep turunane basa Sangsekerta. Nalika iki kalaksanan, pilihan aksarane gumantung saka aksara kang dienggo déning juru tulisé. Meh kabèh jinis aksara saka Asia Kidul naté dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Ing India, aksara Dewanagari saya akèh dienggo nulisaké basa Sangsekerta wiwit abad kaping 19. Bangsa Éropah nganggo aksara Dewanagari lan Latin kanggo nyithak basa Sangsekerta.

Tulisan tuwa dhéwé ing India kang dienggo basa Indo-Aryaiku diarani aksara Brahmi. Tulisan iki kang kapisan dienggo nulisaké basa Sangsekerta ing abad 1 SM. Nalika basa Sangsekerta ditulisaké, mligi basa kanggo nulis tèks-tèks administrasi, susastra utawa ngèlmiah. Tèks-tèks suci namung dilestarèkaké kanthi lésan lan nalika ditulis namung kanthi "gelem ora-ora" miturut salah sawijining komentator lan nalika ditulis uga wis kalebu jaman mutakir.

Banjur suwé-suwé aksara Brahmi iki dadi tulisan kang séjé-séjé lan akèh ing antarané kang dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Kira-kira sajaman karo aksara Brahmi, aksara Kharosthi dienggo ing tlatah lor kulon India. Banjur ing watara abad kaping 4 nganti abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta minangka turunané aksara Brahmi dadi umum dienggo. Saka abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta nurunaké aksara Sarada. Aksara Sarada banjur diganti déning aksara Déwanagari wiwit abad kaping 11 nganti 12 mawa tahap-tahap antara kaya ta aksara Siddham. Ing India sisih wétan, aksara Bengali lan sawisé iku aksara Oriya dienggo. Banjur ing India sisih kidul, papané basa-basa Drawida dicaturaké, aksara Pallawa lan turunané akèh dienggo nulisaké. Aksara Pallawa iki uga kang bakal nurunake kabèh aksara Nuswantara.

Tulisan ing prasasti Sangsekerta kapisan saka Nuswantara, asalé saka Pulo Kalimantan lan asalé saka sakiwa tengené abad kaping 4, prasasti iki awujud yupa lan kang yasa yaiku Prabu Mulawarman.



                                     

6. Paramasastra

Minangka sawijining basa Indo-Éropah, basa Sangsekerta iku kagolong basa flèksi mèmper basa Latin utawa basa Jerman. Nanging béda karo basa Latin, morfologiné luwih amba. Akèh fungsi-fungsi sajeroning ukara dituduhaké mawa sufiks utawa imbuhan akir. Amerga basa Sangskerta iku kagolong basa flèksi, mula urutan tetembungan sajeroning ukara bisa bébas. Sanadyan mangkono urutan kang lumrah yaiku urutan SOV.

                                     

6.1. Paramasastra Tembung aran

Basa Sangsekerta minangka basa flèksi, nrapaké déklinasi marang tembung aran, tembung sipat, tembung ganti lan tembung sipat-pronominal. Déklinasi dilakokake miturut:

1. Telung jinis kelamin
  • Maskulin
  • Nétral
  • Féminim
2. Telung modus cacah
  • Singularis utawa tunggal
  • Pluralis utawa jamak
  • Dualis utawa dobel
3. Wolung kasus nominatif, kasus vokatif, kasus akusatif, kasus instrumèntalis, kasus datif, kasus ablatif, kasus génitif lan kasus lokatif

Para nimpuna saka Donya Kulon mbédakaké 8 kasus ing basa Sangsekerta, nanging Pānini namung mbédakaké 6 karaka kang cocog karo kasus nominatif, akusatif, datif, instrumèntalis, vokatif, lokatif, lan ablatif. Déning Pānini kasus-kasus iki dipérang kaya mengkéné Astadhyayi, I.4.24–54:

  • Apadana
  • Karman
  • Sampradana
  • Karta
  • Karana
  • Adhikarana


                                     

6.2. Paramasastra Kasus

Kanggo nandhani status saben tembung sajeroning ukara, mula kasus dipigunakaké, kasus iki ditandhani mawa imbuhan ing pungkasané tembung.

Ing ngisor iki minangka tuladha kapacak paradigma kasus satunggaling tembung singular deva Déwa, Gusti utawa Raja. Tembung iki tembung kelamin maskulin lan ndarbèni pokok akir-a:

                                     

6.3. Paramasastra Tembung kriya

Basa Sangsekerta mbédakaké telung warna tembung kriya kang biyasa diarani aktif, médial lan pasif. Istilah ing basa Sangsekerta dhéwé kanggo aktif iku parasmaipadam lan kanggo médial ātmanepadam. Paraismapadam iku dienggo kanggo wong liya utawa transitif kamangka ātmanepadam iku dienggo awaké dhéwé utawa réflèksif.

Mèmper ing tembung aran, tembung kriya uga didéklinasi mawa telung cacah: singularis utawa tunggal,dualis, lan jamak.

                                     

6.4. Paramasastra Tembung camboran

Artikel utama: Tembung camboran ing basa Sangsekerta

Kompositum utawa tembung-tembung camboran ing basa Sangsekerta akèh banget ditrapaké, mligi kang magepokan karo tembung aran. Ing basa Wéda tembung-tembung camboran iki isih prasaja. Nanging sawisé iku mligi para pujangga Kāvya olèhé nganggo dadi saya ndadra lan tetembungan kaya mengkéné iki bisa dawa banget kasilé. Sacara nomimal tembung majemuk iku wanguné kanthi morfologis sajatiné padha waé, mesthi kabangun saka rong tembung aran. Nanging rong tembung aran iki bisa dadi péranganing kompositum liyané. Saben tembung aran utawa tembung sipat ing wujud dhasaré karo unsur pungkasan waé kang didéklinasi miturut kasusé. Miturut Gonda ana lima wangun kompositum, yaiku Dvandva, Avyayībhāva, Tatpurusa, Karmadhāraya lan Bahuvrīhi. Saliyané iku isih ana Dvigu.

Dvandva

Tembung camboran jinis dvandva iku lumrahé kawujud saka rong unsur tembung aran lan bisa dipertal mawa tembung lan. Tuladhané hastyaśvau "gajah lan jaran" saha sukhaduhkam "suka lan duka, seneng lan sangsara".

Tatpurusa

Tembung camboran iki lumrahé gabungan antara tembung aran lan tembung kriya.

Avyayībhāva Karmadhāraya Bahuvrīhi

Bahuvrīhi iku tembung camboran kang artiné iku wis dadi arti turunan. Contoné tembung bahuvrīhi iku kanthi barès tegesé "akèh beras" nanging arti turunané dadi "wong sugih" awit wong kang bisa nduwé beras akèh iku wong kang sugih.

Dvigu

Tembung camboran dvigu iku tembung camboran kang dumadi saka rong unsur: tembung wilangan lan tembung aran. Contoné yaiku dvi-gu kang tegesé "regané rong lembu". Dvigu iku sajatiné kalebu tembung camboran tatpurusa



                                     

7. Pratélan pustaka

  • Sir Monier Monier-Williams, MA K.C.I.E., 1899, A Sanskrit-English Dictionary. Oxford: Oxford University Press
  • P.J. Zoetmulder bekerja sama dengan S.O. Robson, 1995, Kamus Jawa Kuna-Indonésia. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Penerjemah Darusuprapta, Sumarti Suprayitna ISBN 979-605-346-4
  • W.J.S. Poerwadarminta, 1953. Sarining Paramasastra Djawa. Djakarta: Noordhoff-Kolff N.V.
  • Jan Gonda, 1966, A Concise Elementary Grammar of the Sanskrit Language, Tuscaloosa and London: The University of Alabama Press. Translated from the German by Gordon B. Ford, Jr. ISBN 0-8173-0072-4
  • Prof. Dr. Ny. Haryati Soebadio, 1983, Tatabasa Sanskerta Ringkas, Jakarta: Djambatan
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →